Một công trình bền vững có thể bắt đầu bằng việc sáng tạo những vật liệu đã có. Một mảnh gỗ cũ, tấm ri sắt đã mang dấu thời gian, phù điêu từ một công trình tháo dỡ hay những món gốm từng bị xem là lỗi. Khi được đặt vào một ngữ cảnh mới, vật liệu cũ không chỉ được sử dụng lại, mà được trao thêm một đời sống.
Không gian Miền Tao Đàn, không gian của những vật liệu được tái sinh
Khi vật liệu không chỉ để xây nên một công trình
Trong cách nghĩ quen thuộc, vật liệu xây dựng thường bắt đầu và kết thúc trong một công trình. Một viên gạch được sản xuất để trở thành bức tường, một tấm gỗ được gia công thành cánh cửa, một mảnh kim loại trở thành chi tiết kết cấu hay trang trí. Khi công trình thay đổi, sửa chữa hoặc bị tháo dỡ, những vật liệu ấy dễ dàng được xem như phần còn lại của một đời sống đã kết thúc.
Nhưng kiến trúc tái sinh bắt đầu từ một cách nhìn khác: vật liệu có thể mang theo lịch sử của chính nó. Một bề mặt bạc màu không nhất thiết là dấu hiệu của sự cũ kỹ cần che đi. Một vết xước, một lớp sơn đã phai hay một đường cong hình thành qua nhiều năm sử dụng có thể trở thành dấu vết kể về nơi vật liệu từng thuộc về. Khi được giữ lại đúng cách, những dấu vết ấy làm cho công trình mới có thêm một lớp ký ức mà vật liệu hoàn toàn mới khó có thể tạo ra.
Đó cũng là nơi khái niệm “tái sinh” khác với việc đơn giản tái sử dụng. Tái sử dụng đặt câu hỏi: Vật liệu này còn dùng được không? Tái sinh đặt thêm một câu hỏi khác: Vật liệu này có thể trở thành gì trong một đời sống mới? Một cánh cửa cũ có thể không còn phù hợp với một ngôi nhà, nhưng phần gỗ của nó có thể trở thành mặt bàn. Một mảnh kim loại không còn giữ vai trò ban đầu có thể trở thành một chi tiết nội thất. Một phù điêu được tháo ra từ công trình cũ có thể bước vào một không gian mới như một tác phẩm nghệ thuật.
Khi ấy, giá trị của vật liệu không nằm hoàn toàn ở công năng ban đầu. Nó nằm cả trong khả năng mang ký ức từ một nơi sang một nơi khác.
Từng màu tường, mảng phù điêu, và những chiếc đĩa gốm thủ công được sắp đặt tinh tế trong không gian Miền Tao Đàn
Tư duy này thực ra không hoàn toàn xa lạ với đời sống Việt Nam. Những ngôi nhà cũ từng được sửa qua nhiều thế hệ thường giữ lại cánh cửa, hàng hiên, bộ khung gỗ, gạch, ngói hoặc những vật dụng đã quen thuộc với gia đình. Việc tiếp tục sử dụng một vật liệu qua nhiều đời không phải lúc nào cũng được gọi bằng những thuật ngữ như “kinh tế tuần hoàn” hay “kiến trúc bền vững”, nhưng tinh thần phía sau lại khá gần: không vội xem một vật đã cũ là một vật đã hết giá trị.
Trong bối cảnh kiến trúc đương đại, cách nghĩ ấy trở nên đáng chú ý hơn khi câu chuyện về môi trường ngày càng đi sâu vào cách chúng ta xây dựng và sử dụng không gian. “Xanh”, “bền vững” hay “tái chế” không còn chỉ là những khái niệm được thêm vào sau cùng để một công trình có thêm một lớp ý nghĩa. Chúng bắt đầu ảnh hưởng từ cách lựa chọn vật liệu, cách tổ chức không gian đến việc công trình đối thoại với những gì đã tồn tại trước nó.
Bởi vậy, kiến trúc tái sinh không nhất thiết phải tạo ra một hình ảnh “xanh” dễ nhận biết. Đôi khi, sự bền vững nằm trong một quyết định rất nhỏ: giữ lại thứ đáng lẽ có thể bị bỏ đi, thay vì bắt đầu lại hoàn toàn từ con số không.
Từ ký ức vật liệu đến một ngôn ngữ kiến trúc mới
Nếu chỉ giữ lại vật liệu cũ, công trình chưa chắc đã trở thành một công trình có chiều sâu. Điều quan trọng nằm ở cách vật liệu ấy được đặt vào một câu chuyện mới.
Một mảnh gỗ bạc màu có thể trở thành một chi tiết đẹp bởi nó giữ nguyên dấu thời gian. Một tấm ri sắt cũ có thể tạo ra chất cảm đặc biệt bởi những vết oxy hóa trên bề mặt. Một khối phù điêu tháo dỡ từ công trình cũ có thể trở thành điểm nhấn khi được đặt trong một không gian đương đại. Những món gốm từng bị loại khỏi một mẻ nung cũng có thể tìm thấy một vai trò khác trong kiến trúc và nội thất.
Chi tiết chạm khắc gỗ nhuốm màu thời gian hiện diện tại Hum như một vẻ đẹp đặc biệt và mang đậm dấu ấn di sản
Những vật liệu ấy không được yêu cầu phải trở về trạng thái mới. Ngược lại, chính dấu vết của thời gian là một phần giá trị khiến chúng đáng được giữ lại.
Đây cũng là điểm mà kiến trúc tái sinh gặp gỡ với ký ức. Một vật liệu cũ không chỉ mang đặc tính vật lý của nó; nó có thể mang theo dấu vết của một nơi chốn, một nghề, một thời kỳ hay một cách sống. Khi bước vào công trình mới, ký ức ấy không được giữ nguyên như một món đồ trưng bày. Nó được chuyển hóa thành một phần của trải nghiệm không gian.
Miền Tao Đàn, không gian được lấy cảm hứng từ hình ảnh cây nấm sau cơn mưa, được sáng tạo với những khối kim loại cũ
Tại Vườn Tao Đàn, tinh thần này được HumVentures thể hiện qua cách kiến trúc mới đối thoại với những lớp ký ức đã có. Từ một khối bê tông vuông vức, khép kín, công trình được phát triển theo cảm hứng từ hình ảnh cây nấm sau cơn mưa, với những mảng xanh và các bồn cây kim loại uốn cong tạo nên một chuyển động mềm hơn cho khối kiến trúc. Không gian mới vì thế không đứng tách khỏi bối cảnh, mà tìm cách sống cùng nó. Ở một lớp khác, những vật liệu cũ được đưa vào công trình như một phần của ngôn ngữ nội thất: mảnh gỗ bạc màu, tấm ri sắt mang dấu thời gian, phù điêu tháo dỡ từ công trình cũ hay những món gốm đã trải qua nhiều lần sử dụng. Cách làm này tạo ra một thứ thẩm mỹ khác với việc cố làm cho mọi thứ hoàn hảo. Một không gian hoàn toàn mới có thể đẹp bởi sự đồng nhất, nhưng một không gian có vật liệu mang dấu thời gian lại có khả năng tạo ra cảm giác gần gũi theo một cách khác. Người ta không chỉ nhìn thấy hình dáng của một chiếc bàn, một bức tường hay một món đồ trang trí; người ta có thể cảm nhận rằng vật thể ấy đã từng có một đời sống trước khi xuất hiện ở đây.
Và chính điều đó làm cho “cũ” trở thành một chất liệu thiết kế.
Kiến trúc tái sinh vì vậy không phải một cuộc quay về với quá khứ theo nghĩa phục dựng nguyên trạng. Nó là cách để quá khứ tiếp tục tham gia vào hiện tại mà không cần phải trở thành một bản sao của chính mình.
Điều này đặc biệt rõ khi nhìn vào cách những yếu tố bản địa được đưa vào kiến trúc đương đại. Một công trình mang tinh thần Việt không nhất thiết phải lặp lại mái cong, hiên nhà hay những hình thức quen thuộc. Bản địa có thể xuất hiện trong chất liệu, trong cách xử lý ánh sáng, trong sự kết nối với cây xanh, trong những vật dụng thủ công hay trong cách một không gian tạo ra cảm giác gần gũi với khí hậu và đời sống địa phương. Những chi tiết như bức tường thô mang hoa văn Việt cổ, mành sáo trúc thủ công, rèm vải thô kết hợp lụa, giấy dó, tay nắm cửa làm từ khuôn bánh cũ hay con thoi dệt vải cho thấy một cách tiếp cận như vậy: bản địa không nhất thiết phải xuất hiện như một biểu tượng lớn. Nó có thể nằm trong những chi tiết nhỏ, nơi vật liệu, nghề thủ công và ký ức đời sống được đưa vào một ngôn ngữ mới.
Chi tiết tay nắm cửa được làm từ khuôn bánh cũ là một điểm nhấn kiến trúc độc đáo nằm trong triết lý thiết kế bền vững của hệ thống Hum
Khi đó, kiến trúc không cần phải lựa chọn giữa “truyền thống” và “hiện đại”. Những gì thuộc về quá khứ có thể tiếp tục sống, miễn là chúng được đặt vào đúng ngữ cảnh của hiện tại.
Tái sinh vật liệu cũng là tái sinh một cách sống
Nói về kiến trúc tái sinh, chỉ từ vật liệu sẽ chưa đủ. Phía sau việc giữ lại một mảnh gỗ, một viên gạch hay một món đồ cũ là một cách nhìn rộng hơn về giá trị: không phải thứ gì đã hoàn thành vòng đời đầu tiên cũng cần bị loại bỏ để bắt đầu một vòng đời mới bằng một vật liệu hoàn toàn khác. Điều này liên quan trực tiếp đến cách chúng ta nhìn về sự bền vững. Một công trình bền vững không chỉ được đánh giá bằng việc nó sử dụng bao nhiêu cây xanh hay tiết kiệm bao nhiêu năng lượng. Nó còn nằm trong câu hỏi về những gì đã được sử dụng để tạo nên công trình, những gì có thể tiếp tục được sử dụng và những gì được giữ lại.
Nhưng với kiến trúc, câu chuyện còn đi xa hơn một bài toán môi trường. Bởi mỗi vật liệu được giữ lại cũng có thể là một phần ký ức được giữ lại. Một mảnh gỗ từng thuộc về một công trình cũ có thể mang theo màu của thời tiết. Một món gốm lỗi có thể cho thấy dấu tay của người làm. Một chi tiết kim loại có thể ghi lại sự thay đổi của thời gian trên bề mặt. Khi chúng bước vào một không gian mới, những dấu vết ấy làm cho công trình có thêm chiều sâu mà không cần phải tạo ra bằng cách trang trí thêm. Đó là lý do tái sinh vật liệu có thể đồng thời là tái sinh ký ức.
Khoảng xanh Sen Thu, trải nghiệm không gian mang đậm dấu ấn của kiến trúc và thiên nhiên tại Hum
Ở Thảo Điền, không gian HumVentures được phát triển thành không gian mới với tường thô, đá mộc, gốm nung và gỗ cũ kết hợp cùng những đường nét đương đại. Khoảng xanh “Sen Thu” trở thành một phần của trải nghiệm không gian, tạo nên mối liên hệ giữa kiến trúc và thiên nhiên thay vì đặt hai yếu tố ấy ở hai phía tách biệt. Cách tiếp cận này gợi ra một câu hỏi thú vị: liệu một công trình mới có nhất thiết phải xóa sạch những dấu vết của công trình cũ để chứng minh mình là “mới”? Có lẽ không.
Một không gian có chiều sâu đôi khi được tạo nên chính bởi những thứ không hoàn toàn mới. Những bề mặt đã có tuổi, những vật liệu từng thuộc về một nơi khác, những chi tiết được làm bằng tay và những yếu tố bản địa có thể khiến công trình trở nên gần với đời sống hơn. Chúng nhắc rằng kiến trúc không xuất hiện từ khoảng trống. Mỗi công trình đều được xây trên một nền đất đã có lịch sử, trong một cộng đồng đã có ký ức và giữa một hệ sinh thái vật liệu đã tồn tại từ trước.
Từ góc nhìn ấy, “tái sinh” không phải là cố giữ tất cả mọi thứ. Không phải vật liệu cũ nào cũng cần được bảo tồn, cũng như không phải công trình nào cũng cần giữ nguyên trạng. Điều quan trọng là biết thứ gì đáng giữ và hiểu vì sao nó đáng giữ. Đó là một lựa chọn cần đến sự quan sát, kỹ năng và cả sự tiết chế. Giữ lại quá nhiều có thể khiến không gian trở thành một kho lưu trữ. Xóa bỏ quá nhiều lại khiến công trình mất đi mối liên hệ với nơi chốn. Kiến trúc tái sinh nằm ở khoảng giữa ấy: đủ mới để tiếp tục sống, đủ cũ để còn nhớ mình đến từ đâu.
Những đôi bàn tay thầm lặng, cần mẫn đứng sau những công trình mang tính biểu tượng
Trong cách HumVentures tiếp cận không gian, tinh thần ấy cũng hiện diện qua việc tìm kiếm sự giao hòa giữa kiến trúc đương đại, vật liệu, cây xanh, thủ công và ký ức địa phương. Mục tiêu không phải tạo ra một hình ảnh Việt Nam được đóng khung, mà để những yếu tố thuộc về đời sống Việt có thể tiếp tục được sử dụng, tiếp tục được nhìn thấy và tiếp tục được hiểu trong một bối cảnh mới. Sau cùng, một vật liệu được tái sinh không chỉ vì nó được dùng thêm một lần. Nó có giá trị bởi nó được trao cơ hội để kể tiếp câu chuyện của mình.
Không gian Mặn Mòi Tao Đàn dưới ánh nắng sớm
Một công trình cũng vậy. Nó không nhất thiết phải phủ nhận những gì đã tồn tại trước mình để trở thành một kiến trúc của tương lai. Đôi khi, tương lai bắt đầu từ việc nhìn lại thật kỹ những gì đang có trong tay.
Bền vững, xét đến cùng, không chỉ là làm ra một thứ mới tốt hơn. Đó còn là học cách nhận ra giá trị của những thứ đã có, trao cho chúng một đời sống phù hợp hơn và để ký ức tiếp tục tham gia vào hiện tại. Kiến trúc tái sinh vì thế không chỉ là câu chuyện của vật liệu. Đó là câu chuyện về cách con người xây dựng mà không quên những gì đã được xây trước mình, sống trong hiện tại nhưng vẫn để lại chỗ cho ký ức, và tạo ra cái mới. Và một ký ức, khi được đặt đúng chỗ, cũng có thể trở thành vật liệu để xây nên tương lai.